Naoružavanje Srba u BiH: Uloga JNA, Srbije i Miloševića uoči agresije – ključni uvidi iz svjedočenja ratnog zločinca Miroslava Deronjića
Cilj naoružavanja srpskog stanovništva bio je višestruk. Prvenstveno, radilo se o pripremi za oružani sukob i ostvarenje ratnih ciljeva, uključujući stvaranje etnički čistih teritorija i povezivanje srpskih područja u BiH. Naoružavanje je imalo i psihološki efekat, jačajući osjećaj sigurnosti među Srbima, ali istovremeno šireći strah i nepovjerenje među nesrpskim stanovništvom
Autor: Hamza Memišević
Svjedočenje Miroslava Deronjića pred Haškim tribunalom u predmetu Slobodana Miloševića pruža uvid u ključne aspekte naoružavanja Srba u Bosni i Hercegovini uoči rata, kao i ulogu Jugoslovenske narodne armije (JNA) i veze s političkim rukovodstvom. Deronjić, nekadašnji predsjednik Kriznog štaba u Bratuncu, detaljno opisuje procese koji su doveli do agresije na RBiH.
Proces naoružavanja i uloga JNA
Naoružavanje Srba u Bosni i Hercegovini nije bio slučajan niti spontan proces, već planska i koordinisana aktivnost u kojoj je JNA imala centralnu ulogu. Deronjićevo svjedočenje potvrđuje da je JNA već od kasne 1990. i početka 1991. godine aktivno radila na naoružavanju srpskog stanovništva, posebno u strateški važnim područjima.
Jedan od glavnih kanala za dobavljanje oružja bile su skladišta Teritorijalne odbrane (TO) koja su pod kontrolu preuzeli pripadnici JNA. Početkom 1991. godine, JNA je donijela odluku o oduzimanju naoružanja i municije od općinskih štabova TO u BiH, s obrazloženjem da se radi o “bezbjednosnom riziku” i sprječavanju “ilegalnog naoružavanja”. U praksi, ovo je značilo centralizaciju oružja u rukama JNA, koje je potom distribuirano srpskim paravojnim formacijama i civilima.
Deronjić je istaknuo kako su se isporuke oružja vršile na organizovan način. Kamioni JNA, često pod okriljem noći, dovozili su naoružanje u sela sa srpskom većinom. Mještani su tada preuzimali oružje – puške, pištolje, granate, pa čak i mitraljeze – često uz instrukcije o upotrebi. To se dešavalo prije zvaničnog početka rata, što ukazuje na pripreme za oružani sukob.
JNA nije samo dostavljala oružje, već je i obučavala srpsko stanovništvo. Rezervisti JNA, koji su bili pretežno srpske nacionalnosti, bili su pozivani na “vježbe” tokom kojih su prolazili obuku u rukovanju oružjem. Također, aktivni oficiri JNA su bili uključeni u organizaciju i koordinaciju ovih aktivnosti. Oni su često bili veza između političkog rukovodstva i lokalnih snaga na terenu. Deronjić je spomenuo i da su u nekim slučajevima oficiri JNA direktno sudjelovali u osnivanju i obuci lokalnih “kriznih štabova” i “odbrambenih jedinica” koje su činili srpski civili.
Kanali i načini distribucije
Kanali distribucije oružja bili su razgranati i dobro organizovani. Pored direktnih isporuka iz skladišta JNA, oružje je stizalo i putem “tajnih” kanala, iako je riječ o javnoj tajni unutar srpske zajednice.
U svakoj općini su postojali pojedinci ili grupe, često povezani s Srpskom demokratskom strankom (SDS), koji su bili zaduženi za prijem i dalju distribuciju oružja. Deronjić je bio jedan od takvih lokalnih organizatora u Bratuncu. Oružje bi se skladištilo u privatnim kućama ili objektima pod kontrolom lokalnih srpskih vlasti, a zatim dijelilo stanovništvu prema spiskovima.
Iako svjedočenje ne ulazi duboko u finansijske aspekte, jasno je da je postojao sistem podrške. Transport, skladištenje i distribucija zahtijevali su određena sredstva i logističku podršku, što implicira umiješanost viših nivoa vlasti i vojske. JNA je u potpunosti obezbjeđivala logistiku – od transporta do skladištenja – što je značajno olakšavalo proces naoružavanja.
Veze političkog rukovodstva
Svjedočenje Miroslava Deronjića jasno ukazuje na duboku povezanost političkog rukovodstva Republike Srpske, a indirektno i Srbije, sa procesom naoružavanja.
SDS je igrala ključnu ulogu u mobilizaciji i organizaciji srpskog stanovništva. Preko svojih lokalnih odbora, SDS je kreirala spiskove za naoružavanje i bila je spona između JNA i lokalnih zajednica. Deronjić je potvrdio da su krizni štabovi, koji su bili praktično izvršna tijela SDS-a na lokalnom nivou, imali centralnu ulogu u raspodjeli oružja. Ovi štabovi su često imali direktne kontakte s predstavnicima JNA i višim političkim strukturama.
Deronjić je direktno teretio Radovana Karadžića i druge članove rukovodstva RS-a za aktivnu umiješanost u planiranje i sprovođenje naoružavanja. Na sastancima s lokalnim liderima, Karadžić je navodno davao direktive i odobrenja za naoružavanje, naglašavajući potrebu za “samoorganizovanjem” Srba u “odbrani” od navodnih prijetnji. Svjedočenje pokazuje da je postojala vertikalna linija komande i koordinacije, od najviših političkih struktura do lokalnih nivoa.
Iako se u svjedočenju primarno govori o događajima unutar BiH, implicitno se osjeća utjecaj i podrška iz Srbije. Uloga JNA, koja je u to vrijeme još uvijek bila pod kontrolom Beograda, jasno ukazuje na prekograničnu dimenziju naoružavanja. Slobodan Milošević i političko rukovodstvo Srbije su, prema optužnici, imali kontrolu nad JNA i podržavali su politiku naoružavanja Srba u BiH. Iako Deronjić nije imao direktne kontakte s Miloševićem, njegovo svjedočenje ilustruje sprovođenje politike koja je imala svoje korijene u Beogradu. Na primjer, Deronjić je spominjao sastanke sa Biljanom Plavšić i drugim zvaničnicima RS-a koji su dolazili iz Beograda ili su bili u direktnoj vezi sa tamošnjim političkim vrhom.
Cilj naoružavanja
Cilj naoružavanja srpskog stanovništva bio je višestruk. Prvenstveno, radilo se o pripremi za oružani sukob i ostvarenje ratnih ciljeva, uključujući stvaranje etnički čistih teritorija i povezivanje srpskih područja u BiH. Naoružavanje je imalo i psihološki efekat, jačajući osjećaj sigurnosti među Srbima, ali istovremeno šireći strah i nepovjerenje među nesrpskim stanovništvom.
Deronjić je opisao kako je naoružavanje bilo praćeno propagandom o ugroženosti Srba, što je dodatno podsticalo tenzije i pripremalo teren za sukob. Naoružani civili su se kasnije uključivali u formacije koje su izvršavale napade na nesrpska naselja, sudjelujući u protjerivanju i zločinima.
Svjedočenje Miroslava Deronjića je ključno za razumijevanje načina na koji su Srbi u Bosni i Hercegovini naoružavani uoči agresije. Ono jasno pokazuje da je to bio organizovan proces, vođen od strane JNA i srpskog političkog rukovodstva, sa ciljem pripreme za rat i ostvarenja ratnih ciljeva. Kroz detalje o kanalima dobavljanja oružja, ulozi JNA u obuci i distribuciji, te direktnoj umiješanosti SDS-a i visokih političkih zvaničnika, Deronjićevo svjedočenje pruža nezaobilazan uvid u mehanizme koji su doveli do agresije i genocida. Ono naglašava sistematičnost i planiranje iza naoružavanja, što je bilo presudno za eskalaciju nasilja.
Osuđen na 10 godina zatvora
Haško tužilaštvo podiglo je optužnicu protiv Miroslava Deronjića 3. jula 2022. godine, a pet dana poslije prebačen je u hašku pritvorsku jedinicu.
Dana 30. marta 2004., kao dio sporazuma s Tužilaštvom, Deronjić je priznao da je srpskim snagama naredio da napadnu selo Glogova u istočnoj Bosni, što je izvršeno 9. maja 1993. Tokom tog napada, 64 civila Bošnjaka iz sela su ubijeni, domovi, privatna imovina i džamija su uništeni, a znatan dio sela Glogova sravnjen je sa zemljom. U vrijeme napada, Deronjić je bio predsjednik tri krizna štaba u općini Bratunac, u istočnoj Bosni, kao i predsjednik lokalnog odbora Srpske demokratske stranke (SDS), političke stranke Radovana Karadžića.
U novembru 2005. prebačen je u Švedsku na izdržavanje zatvorske kazne u trajanju od 10 godina koju mu je izrekao Haški sud.
